Blog > Komentarze do wpisu

Historia komunizmu według Richarda Pipesa

 

Richard Pipes urodził się w rodzinie polskich Żydów w Cieszynie, a dorastał w Warszawie. W 1939 r. rodzina, razem z 16-letnim wówczas Richardem, uciekła przed wojną do USA. Tam Pipes ukończył studia i został historykiem specjalizującym się w historii Związku Radzieckiego. W latach 1981-1982 był doradcą prezydenta Reagana ds. Związku Radzeckiego i Europy Wschodniej. Uważany jest za jednego z najwybitniejszych znawców problematyki komunizmu i ZSRR, którą wyłożył w kilkunastu książkach.


Najważniejszą jego pracą jest monumentalna monografia na temat rewolucji rosyjskiej. Jest ona częścią trylogii, w której Pipes przedstawia kontrowersyjną, ale bardzo dobrze uargumentowaną tezę: komunizm w wersji sowieckiej nie jest tylko ideą zaimportowaną z Europy Zachodniej. Leninizm i stalinizm mają swoje źródła głęboko w autokratycznej tradycji władzy w Rosji.

 

Pierwszy tom trylogii, „Rosja carów”, może nieco zawieść czytelnika, który spodziewa się wykładu na temat dziejów państwa rosyjskiego. Pipes skupia się tam raczej na ewolucji ustroju, przytaczając wydarzenia historyczne o tyle, o ile jest mu to potrzebne do wyjaśnienia pewnych zagadnień związanych z systemem władzy, powiązań między władzą a obywatelami oraz relacjami między poszczególnymi grupami społecznymi. Warto wcześniej przeczytać jakieś krótkie opracowanie historii Rosji, żeby nie pogubić się w narracji Pipesa, który prowadzi czytelnika tematycznie, nie zawsze chronologicznie. Jeśli ktoś szuka dużej monografii na temat stricte historii, polecam książkę Michaiła Hellera „Historia Imperium Rosyjskiego”.

 

Tom drugi, „Rewolucja Rosyjska”, to jądro całej trylogii. Pipes wychodzi w nim z założenia, że wielkie wydarzenia historyczne nie zaczynają się jednego dnia. Rewolucji francuskiej nie rozpoczął szturm na Bastylię, a rewolucja rosyjska nie zaczęła się od obalenia cara.

Z tego względu Pipes szeroko omawia rewolucję 1905 r., którą nazywa próbą generalną przed dwanaście lat późniejszą rewoltą, sięga też do buntów na uczelniach w roku 1899. Szeroko opisuje starcie między dumą i carem, wynikające z wprowadzenia w 1906 r. konstytucji, próby reform upadającego ustroju oraz sytuację w Rosji podczas I wojny światowej.

Najwięcej miejsca poświęca jednak wydarzeniom z 1917 r. Opisuje historię i genezę ruchu socjalistycznego oraz jego rozłamy, które doprowadziły do powstania partii bolszewickiej. Dokładnie omawia rewolucję lutową, kilka miesięcy rządów demokratycznych oraz kryzys, który umożliwił bolszewikom dokonanie zamachu stanu. Rozprawia się też z mitem, jakoby październik był jedynie kontynuacją rewolucji i pokazuje, że przewrót bolszewicki był w swojej istocie akcją kontrrewolucyjną.

 

Tom trzeci, „Rosja Bolszewików”, wbrew nazwie nie opisuje całej historii Związku Radzieckiego, a jedynie okres od udanego bolszewickiego zamachu stanu do śmierci Lenina w 1924 r. Pierwsza część książki opowiada historię wojny domowej, kiedy to bolszewicy zniszczyli wszelką opozycję wewnętrzną i rozbili trzy armie białych, a także zlikwidowali rywali do władzy wywodzących się w innych nurtów socjalizmu.

Druga część to opis budowy państwa totalitarnego, zrębów tego, co później stało się znane jako stalinizm: czerwonego terroru, kontroli państwa nad każdą dziedziną życia oraz pierwsze nieudane próby kolektywizacji. Opisuje także jak Stalin z „miernego ale wiernego” biurokraty zdołał wybić się na pozycję, która umożliwiła mu zostanie najstraszliwszym masowym mordercą w dziejach.

W jednym z bardziej kontrowersyjnych rozdziałów opisuje też, jak z państwa leninowskiego wzorce czerpali Mussolini i Hitler, którzy, odcinając się od ideologii komunistycznej, chętnie importowali totalitarne rozwiązania bolszewików na własny grunt.

 

Richard Pipes bywa krytykowany za swoje prace. Sam nie ukrywa, że duży wpływ na jego postrzeganie historii miało dzieciństwo spędzone w Polsce, w cieniu ZSRR. Niechętny mu Aleksander Sołżenicyn zarzuca mu, że jego książki to „polska wersja historii Rosji”. Jednak czytając Sołżenicyna widać wyraźnie, że autor „Archipelagu Gułag” jest przedstawicielem nacjonalizmu wielkoruskiego, który uznaje zbrodniczy ruch komunistyczny za coś narzuconego Rosji z zewnątrz, a tezy Pipesa o pokrewieństwie między caratem a ruchem komunistycznych (a uważny obserwator dostrzeże także podobieństwa do współczesnego putinizmu) stoją z tym w ewidentnej sprzeczności.

Książki Pipesa to lektura obowiązkowa dla wszystkich zainteresowanych Rosją i jej historią. Uczony pisze bardzo przystępnym językiem i jego prace czyta się stosunkowo łatwo (jak na książki naukowe). Zapewne nie spodobają się one tym, którzy mają bardzo romantyczne wyobrażenia o komunizmie, podsycane przez wiele lat przez lewicową propagandę, ale stanowią świetny punkt wyjścia do dalszych lektur nad tym zbrodniczym reżimem.

 

Richard Pipes, „Rosja Carów”, „Rewolucja Rosyjska”, „Rosja Bolszewików”
Wydawnictwo Magnum 2005

 
czwartek, 29 marca 2012, zpierwszejpolki

Polecane wpisy

TrackBack
TrackBack URL wpisu: